چهارشنبهسوری یکی از کهنترین جشنهای ایرانی است که در شب آخرین چهارشنبه سال، از غروب سهشنبه تا نیمهشب چهارشنبه برگزار میشود. این آیین آغاز غیررسمی جشنهای نوروزی به شمار میآید و برای بسیاری از ایرانیان نماد پایان زمستان و ورود به سال نو است. ریشههای چهارشنبهسوری به سنتهای بسیار کهن ایران بازمیگردد و بسیاری از پژوهشگران آن را بازماندهای از آیینهای ایران پیش از اسلام میدانند. در فرهنگ ایرانی، آتش همواره نمادی از روشنایی، پاکی و زندگی بوده است. به همین دلیل آتش در مرکز این جشن قرار دارد و به عنوان نمادی برای پاکسازی و آغاز دوباره شناخته میشود. مهمترین بخش این آیین روشن کردن آتش و پریدن از روی آن است. مردم در کوچهها، حیاط خانهها یا فضاهای باز آتشهای کوچک روشن میکنند و از روی شعلهها میپرند. هنگام پریدن از آتش جملهای نمادین گفته میشود: «زردی من از تو، سرخی تو از من». در باور سنتی، این جمله به معنای سپردن بیماری، خستگی و اندوه سال گذشته به آتش و گرفتن سلامت، انرژی و شادابی از آن است. چهارشنبهسوری مجموعهای از رسمها و آیینهای مردمی دارد که در نقاط مختلف ایران با شکلهای متفاوتی برگزار میشود. یکی از معروفترین این آیینها قاشقزنی است. در این رسم، نوجوانان یا جوانان صورت خود را میپوشانند و با در دست داشتن کاسه و قاشق به در خانهها میروند. آنها با زدن قاشق به کاسه حضور خود را اعلام میکنند و صاحبخانه برای خوشیمنی در کاسه آنها آجیل، شیرینی یا خوراکی میریزد. این رسم در فرهنگ عامه نمادی از طلب برکت و خوشبختی برای سال جدید به شمار میآید. از دیگر بخشهای مهم این جشن آجیل چهارشنبهسوری است. این آجیل ترکیبی از خشکبار، میوههای خشک و دانههاست و در باور سنتی نماد فراوانی، برکت و خوششانسی در سال آینده محسوب میشود. خانوادهها در این شب معمولاً دور هم جمع میشوند، خوراکی میخورند و با شادی و گفتگو به استقبال نوروز میروند. در برخی مناطق ایران آیینهای دیگری نیز وجود دارد. برای مثال فالگوش ایستادن که در آن افراد به طور نمادین به سخنان رهگذران گوش میدهند و آن را نشانهای برای پیشبینی سال آینده تعبیر میکنند. رسم کوزهشکنی نیز در بعضی شهرها رایج است؛ در این آیین کوزهای که نماد بدشانسی یا مشکلات سال گذشته است شکسته میشود تا بلاها از خانه دور شود. در سالهای اخیر شکل برگزاری چهارشنبهسوری در شهرهای بزرگ تغییراتی پیدا کرده است و استفاده از ترقه و مواد آتشبازی به این جشن اضافه شده است. با این حال بسیاری از پژوهشگران فرهنگی تأکید میکنند که این بخشها ریشه در سنتهای کهن ندارند و شکل مدرن جشن به شمار میآیند. با وجود این تغییرات، چهارشنبهسوری همچنان یکی از مهمترین آیینهای جمعی ایرانیان است. هر سال در شب آخرین چهارشنبه سال، میلیونها نفر در شهرها و روستاهای ایران با روشن کردن آتش، اجرای آیینهایی مانند قاشقزنی و گردهماییهای خانوادگی به استقبال نوروز میروند.
